Ψεκασμοί φυτοφαρμάκων κοντά σε κατοικημένες περιοχές: τι ισχύει και τι πρέπει να προσέχουμε
Οι ψεκασμοί φυτοπροστατευτικών προϊόντων κοντά σε κατοικίες, σχολεία, παιδικές χαρές, ξενοδοχεία, χώρους αναψυχής ή άλλες περιοχές όπου υπάρχει ανθρώπινη παρουσία δεν είναι μια απλή γεωργική εργασία. Είναι μια δραστηριότητα που απαιτεί προσοχή, τεχνική γνώση και πλήρη συμμόρφωση με τη νομοθεσία.
Στην πράξη, ειδικά στην ελληνική ύπαιθρο, η γεωργική γη πολλές φορές βρίσκεται ακριβώς δίπλα σε κατοικίες, τουριστικά καταλύματα, αυλές, δρόμους ή χώρους όπου κυκλοφορούν παιδιά και ευπαθείς ομάδες. Αυτό δημιουργεί έναν πραγματικό κίνδυνο: τη μεταφορά ψεκαστικού νέφους εκτός της καλλιέργειας.
Το ζήτημα δεν είναι μόνο η χρήση του φυτοπροστατευτικού προϊόντος. Είναι και ο τρόπος εφαρμογής του. Άλλο πράγμα είναι ένας χαμηλός, ελεγχόμενος ψεκασμός με σωστά ακροφύσια και άλλο πράγμα ένας νεφελοψεκαστήρας που δουλεύει με λάθος πίεση, λάθος κατεύθυνση και με παρουσία ανέμου.
Η βασική νομοθεσία που ισχύει σήμερα
Η βασική νομοθετική βάση για την ορθολογική χρήση των γεωργικών φαρμάκων είναι ο Νόμος 4036/2012, με τον οποίο ρυθμίζονται ζητήματα διάθεσης στην αγορά, χρήσης και ελέγχου των γεωργικών φαρμάκων στην Ελλάδα.
Στο πλαίσιο αυτό εκδόθηκε η Υπουργική Απόφαση 8197/90920/2013, ΦΕΚ Β’ 1883/01.08.2013, η οποία θέσπισε το αρχικό Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την εφαρμογή της Οδηγίας 2009/128/ΕΚ σχετικά με την ορθολογική χρήση των γεωργικών φαρμάκων.
Στη συνέχεια, η απόφαση αυτή τροποποιήθηκε με την Υπουργική Απόφαση 6669/79087/2015, ΦΕΚ Β’ 1582/28.07.2015 και το αντίστοιχο ΦΕΚ Β’ 1791/20.08.2015, όπου εξειδικεύθηκαν κρίσιμα θέματα, όπως οι αποστάσεις ψεκασμού από ειδικές περιοχές, οι εξαιρέσεις και η σημασία της ετικέτας του κάθε φυτοπροστατευτικού προϊόντος.
Σήμερα, η βασική ισχύουσα απόφαση είναι η Υπουργική Απόφαση 9269/246316/2020, ΦΕΚ Β’ 4032/21.09.2020, η οποία αποτελεί το νεότερο Εθνικό Σχέδιο Δράσης του άρθρου 18 του Ν. 4036/2012. Με την απόφαση αυτή καταργήθηκε η παλαιότερη Υ.Α. 8197/90920/2013, όπως είχε τροποποιηθεί, και πλέον οι σχετικές αναφορές πρέπει να διαβάζονται με βάση το ισχύον πλαίσιο του 2020.
Παράλληλα, για την ταξινόμηση της επικινδυνότητας των προϊόντων εφαρμόζεται ο Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1272/2008 – CLP, ο οποίος αφορά την ταξινόμηση, επισήμανση και συσκευασία ουσιών και μειγμάτων. Ο Κανονισμός CLP είναι κρίσιμος, γιατί η επικινδυνότητα του σκευάσματος επηρεάζει άμεσα τα μέτρα προστασίας που πρέπει να ληφθούν.
Τι θεωρείται «ειδική περιοχή»
Στη νομοθεσία για την ορθολογική χρήση γεωργικών φαρμάκων δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στις λεγόμενες ειδικές περιοχές. Δεν μιλάμε μόνο για κατοικίες. Μιλάμε για κάθε χώρο όπου η ανθρώπινη έκθεση πρέπει να περιορίζεται στο ελάχιστο.
Σε αυτές τις περιοχές μπορεί να περιλαμβάνονται κατοικίες, σχολεία, παιδικοί σταθμοί, παιδικές χαρές, αθλητικοί χώροι, πάρκα, χώροι αναψυχής, ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις, χώροι εργασίας και γενικά σημεία όπου υπάρχει πιθανότητα παρουσίας ανθρώπων κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά τον ψεκασμό.
Η Υ.Α. 6669/79087/2015 αναφέρει ότι για τις ειδικές περιοχές εφαρμόζονται κατά προτεραιότητα μέτρα βιολογικού ελέγχου και γεωργικά φάρμακα χαμηλού κινδύνου. Αυτή η λογική παραμένει απολύτως επίκαιρη και στο πλαίσιο της Υ.Α. 9269/246316/2020, που αποτελεί το ισχύον Εθνικό Σχέδιο Δράσης.
Με απλά λόγια, όταν υπάρχει καλλιέργεια δίπλα σε κατοικία ή χώρο ανθρώπινης δραστηριότητας, η επιλογή του σκευάσματος δεν μπορεί να γίνεται μόνο με βάση την αποτελεσματικότητα. Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη και ο κίνδυνος έκθεσης τρίτων.
Οι αποστάσεις ψεκασμού δεν είναι ίδιες για όλες τις περιπτώσεις
Ένα πολύ συχνό λάθος είναι η αντίληψη ότι υπάρχει μία και μοναδική απόσταση ασφαλείας για όλους τους ψεκασμούς. Αυτό δεν ισχύει.
Οι αποστάσεις εξαρτώνται από το είδος του φυτοπροστατευτικού προϊόντος, την ταξινόμησή του σύμφωνα με τον Κανονισμό CLP, τον τρόπο εφαρμογής, τον εξοπλισμό ψεκασμού, την ύπαρξη κατοικιών ή άλλων προστατευόμενων χώρων και τις ειδικές οδηγίες που αναγράφονται στην έγκριση κυκλοφορίας και στην ετικέτα του προϊόντος.
Η Υ.Α. 6669/79087/2015 προβλέπει ότι οι αποστάσεις ψεκασμού στις περιπτώσεις γειτνίασης με κατοικία υπολογίζονται από το πλησιέστερο κτίσμα. Αυτό είναι πολύ σημαντικό στην πράξη. Δεν μετράμε αυθαίρετα από το όριο του αγροτεμαχίου, ούτε από κάποιο τυχαίο σημείο. Η απόσταση αφορά τη σχέση της ζώνης ψεκασμού με το πλησιέστερο προστατευόμενο σημείο.
Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι, αν στην έγκριση κυκλοφορίας ή στην ετικέτα ενός φυτοπροστατευτικού προϊόντος αναφέρονται αυστηρότερες οδηγίες ασφαλείας, τότε εφαρμόζονται αυτές. Δηλαδή, η ετικέτα του προϊόντος δεν είναι διακοσμητικό χαρτί. Είναι νομικά και τεχνικά δεσμευτικό κείμενο.
Η ετικέτα του προϊόντος προηγείται
Ο επαγγελματίας χρήστης δεν πρέπει να στηρίζεται σε γενικές οδηγίες ή σε εμπειρικές πρακτικές. Πριν από κάθε εφαρμογή πρέπει να ελέγχει την ετικέτα και την άδεια κυκλοφορίας του συγκεκριμένου φυτοπροστατευτικού προϊόντος.
Η ετικέτα μπορεί να προβλέπει ειδικές αποστάσεις από κατοικημένες περιοχές, υδάτινα σώματα, μη στοχευόμενη βλάστηση, μέλισσες, ευαίσθητες καλλιέργειες ή άλλους οργανισμούς. Μπορεί επίσης να προβλέπει συγκεκριμένα μέσα ατομικής προστασίας, περιορισμούς εισόδου στην καλλιέργεια μετά τον ψεκασμό ή ειδικές τεχνικές εφαρμογής.
Επομένως, η σωστή σειρά ελέγχου είναι η εξής: πρώτα εξετάζεται η ετικέτα και η έγκριση κυκλοφορίας του προϊόντος, μετά λαμβάνονται υπόψη οι απαιτήσεις της γενικής νομοθεσίας και τέλος αξιολογούνται οι πραγματικές συνθήκες του χωραφιού.
Ιδιαίτερη προσοχή στους νεφελοψεκαστήρες
Οι νεφελοψεκαστήρες, δηλαδή οι γνωστές «τουρμπίνες», χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Ο λόγος είναι απλός: παράγουν ψεκαστικό νέφος που μπορεί να μετακινηθεί σε σημαντική απόσταση, ειδικά όταν υπάρχει άνεμος ή όταν ο εξοπλισμός δεν είναι σωστά ρυθμισμένος.
Η χρήση νεφελοψεκαστήρα κοντά σε κατοικία, δρόμο, τουριστική εγκατάσταση ή χώρο όπου μπορεί να υπάρχουν άνθρωποι δεν πρέπει να γίνεται μηχανικά και χωρίς αξιολόγηση. Η κατεύθυνση του αέρα, η πίεση, ο τύπος των ακροφυσίων, η ταχύτητα κίνησης, το ύψος της καλλιέργειας και η απόσταση από την ειδική περιοχή παίζουν καθοριστικό ρόλο.
Στην πράξη, αν ο ψεκαστής βλέπει ότι το ψεκαστικό νέφος βγαίνει εκτός καλλιέργειας, ο ψεκασμός πρέπει να σταματήσει. Δεν υπάρχει πιο απλή και πιο καθαρή απάντηση από αυτή.
Ακροφύσια μειωμένης διασποράς
Η Υ.Α. 6669/79087/2015 προβλέπει ότι, όταν χρησιμοποιούνται αποδεδειγμένα ακροφύσια μειωμένης διασποράς 90%, οι απαιτούμενες αποστάσεις μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να μειωθούν στα 20 μέτρα για σκευάσματα που κανονικά απαιτούν μεγαλύτερη απόσταση.
Αυτό όμως δεν είναι γενική άδεια για να ψεκάζει κάποιος κοντά σε κατοικίες χωρίς προσοχή. Η μείωση αυτή προϋποθέτει ότι δεν υπάρχουν αυστηρότερες οδηγίες στην έγκριση κυκλοφορίας του προϊόντος, ότι δεν προβλέπεται μεγαλύτερη ακτίνα ψεκασμού από τον κατασκευαστή του ακροφυσίου ή του ψεκαστικού μηχανήματος και ότι η χρήση του εξοπλισμού γίνεται σωστά.
Με απλά λόγια, δεν αρκεί να λέμε «έχω καλά μπεκ». Πρέπει να αποδεικνύεται ότι ο εξοπλισμός είναι κατάλληλος, σωστά ρυθμισμένος και χρησιμοποιείται με τρόπο που πραγματικά μειώνει τη διασπορά.
Τι ισχύει για θερμοκήπια και καλλιέργειες υπό κάλυψη
Για τις καλλιέργειες υπό κάλυψη, όπως τα θερμοκήπια, υπάρχει ειδική αντιμετώπιση. Η Υ.Α. 6669/79087/2015 αναφέρει ότι οι αποστάσεις δεν εφαρμόζονται στις περιπτώσεις ψεκασμών σε καλλιέργειες υπό κάλυψη, εφόσον κατά τη διάρκεια της εφαρμογής και μέχρι να στεγνώσει το ψεκαστικό υγρό τα παράθυρα του ψεκαζόμενου χώρου που γειτνιάζουν με τους χώρους προστασίας παραμένουν κλειστά.
Αυτό είναι λογικό, γιατί το θερμοκήπιο, όταν είναι κλειστό, λειτουργεί ως φυσικός περιορισμός της μετακίνησης του ψεκαστικού νέφους. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι μέσα στο θερμοκήπιο μπορούμε να ψεκάζουμε χωρίς κανόνες.
Πρέπει να τηρούνται οι οδηγίες της ετικέτας, τα μέσα ατομικής προστασίας, ο χρόνος επανεισόδου και ο κατάλληλος αερισμός πριν μπουν ξανά εργαζόμενοι στον χώρο.
Πότε δεν εφαρμόζονται οι αποστάσεις
Η νομοθεσία προβλέπει και ορισμένες ειδικές περιπτώσεις όπου οι αποστάσεις δεν εφαρμόζονται, πάντα όμως με την επιφύλαξη των οδηγιών της ετικέτας του κάθε φυτοπροστατευτικού προϊόντος.
Τέτοιες περιπτώσεις είναι οι ψεκασμοί σε καλλιέργειες υπό κάλυψη όταν τα γειτονικά ανοίγματα παραμένουν κλειστά μέχρι να στεγνώσει το ψεκαστικό υγρό, οι δολωματικοί ψεκασμοί που γίνονται υπό την επίβλεψη των αρμοδίων αρχών, οι εφαρμογές εκτός ωραρίου λειτουργίας εγκαταστάσεων ή επιχειρήσεων που βρίσκονται κοντά στον ψεκαζόμενο χώρο, καθώς και οι εφαρμογές κατά τη διάρκεια απουσίας ανθρώπων από κατοικίες όσο διαρκεί η εφαρμογή.
Επίσης, προβλέπεται εξαίρεση για εφαρμογές ζιζανιοκτόνων και για περιπτώσεις όπου η απόσταση του ακροφυσίου ψεκασμού από το έδαφος είναι μικρότερη από 40 εκατοστά. Εξαίρεση μπορεί επίσης να υπάρχει όταν προς την πλευρά της ειδικής περιοχής υπάρχει συμπαγής σειρά μη ψεκαζόμενης φυτικής βλάστησης, όπως δένδρα ή υψηλοί θάμνοι, ή προστατευτικό δίχτυ σκίασης, αντιανεμικό ή αντιχαλαζικό, το οποίο αποτρέπει τη μετακίνηση σταγονιδίων του ψεκαστικού νέφους.
Όμως χρειάζεται προσοχή. Οι εξαιρέσεις αυτές δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως «παραθυράκια». Είναι τεχνικές προβλέψεις που πρέπει να εφαρμόζονται με πραγματική τεκμηρίωση και όχι με αυθαίρετη ερμηνεία.
Τι πρέπει να κάνει στην πράξη ο παραγωγός
Ο παραγωγός που πρόκειται να ψεκάσει κοντά σε κατοικία ή άλλη ειδική περιοχή πρέπει πρώτα να αξιολογεί αν ο ψεκασμός είναι πραγματικά αναγκαίος. Η ορθολογική χρήση γεωργικών φαρμάκων δεν σημαίνει «ψεκάζω προληπτικά κάθε φορά που φοβάμαι». Σημαίνει ότι λαμβάνω απόφαση με βάση την παρακολούθηση της καλλιέργειας, την πίεση του εχθρού ή της ασθένειας, το ιστορικό του αγρού και τις οδηγίες του γεωπόνου.
Στη συνέχεια πρέπει να επιλέγεται, όπου είναι δυνατόν, προϊόν χαμηλότερου κινδύνου ή μέθοδος βιολογικού ελέγχου. Αυτό είναι πλήρως εναρμονισμένο με τη λογική του Ν. 4036/2012, της Οδηγίας 2009/128/ΕΚ και του Εθνικού Σχεδίου Δράσης που ισχύει με την Υ.Α. 9269/246316/2020.
Πριν την εφαρμογή πρέπει να ελέγχεται η ετικέτα, να επιβεβαιώνεται η απόσταση από κατοικίες ή άλλους ευαίσθητους χώρους, να ελέγχεται ο εξοπλισμός, να λαμβάνονται υπόψη οι καιρικές συνθήκες και να αποφεύγεται ο ψεκασμός όταν υπάρχει κίνδυνος μεταφοράς ψεκαστικού νέφους.
Αν υπάρχει άνεμος προς κατοικίες, σχολείο, δρόμο ή χώρο ανθρώπινης παρουσίας, ο ψεκασμός δεν πρέπει να γίνεται. Αυτό δεν είναι υπερβολή. Είναι βασική επαγγελματική ευθύνη.
Ο ρόλος του γεωπόνου
Ο γεωπόνος έχει κρίσιμο ρόλο. Δεν αρκεί να προτείνει το κατάλληλο σκεύασμα για τον εχθρό ή την ασθένεια. Πρέπει να εξετάζει και το πού θα εφαρμοστεί, με ποιον εξοπλισμό, σε τι απόσταση από κατοικίες και με ποιες συνθήκες.
Η οδηγία πρέπει να είναι εφαρμόσιμη και νομικά ασφαλής. Σε περιοχές όπου υπάρχουν κατοικίες ή τουριστικές εγκαταστάσεις δίπλα σε καλλιέργειες, η απλή αναγραφή μιας δραστικής ουσίας ή ενός εμπορικού σκευάσματος δεν αρκεί. Χρειάζεται σαφής τεχνική οδηγία για τον χρόνο εφαρμογής, τα ακροφύσια, την πίεση, τις αποστάσεις, τα μέτρα προστασίας και τους περιορισμούς.
Αν κάτι πάει στραβά, δεν θα αρκεί η δικαιολογία ότι «το προϊόν ήταν εγκεκριμένο». Το κρίσιμο ερώτημα θα είναι αν εφαρμόστηκε σωστά, σύμφωνα με την ετικέτα, τη νομοθεσία και τις πραγματικές συνθήκες του χώρου.
Συμπέρασμα
Οι ψεκασμοί φυτοπροστατευτικών προϊόντων κοντά σε κατοικημένες περιοχές απαιτούν σοβαρότητα. Η νομοθεσία δεν απαγορεύει γενικά τη γεωργική δραστηριότητα κοντά σε κατοικίες, αλλά απαιτεί να λαμβάνονται συγκεκριμένα μέτρα προστασίας.
Ο Ν. 4036/2012, η Οδηγία 2009/128/ΕΚ, η Υ.Α. 9269/246316/2020, η παλαιότερη Υ.Α. 8197/90920/2013 και η τροποποίησή της με την Υ.Α. 6669/79087/2015 δείχνουν καθαρά την κατεύθυνση: ορθολογική χρήση, περιορισμός της έκθεσης, προστασία του ανθρώπου και του περιβάλλοντος.
Η εποχή του «ψεκάζω όπως έμαθα παλιά» έχει τελειώσει. Σήμερα ο επαγγελματίας χρήστης πρέπει να μπορεί να αποδείξει ότι διάβασε την ετικέτα, αξιολόγησε τον κίνδυνο, χρησιμοποίησε σωστό εξοπλισμό και πήρε όλα τα αναγκαία μέτρα για να μην εκθέσει τρίτους.
Και τελικά, αυτό είναι το πιο απλό κριτήριο: ο ψεκασμός πρέπει να μένει μέσα στην καλλιέργεια. Αν το ψεκαστικό νέφος φεύγει προς σπίτια, αυλές, δρόμους ή ανθρώπους, τότε κάτι γίνεται λάθος.
Πηγές – Νομοθεσία
Νόμος 4036/2012 – Διάθεση γεωργικών φαρμάκων στην αγορά, ορθολογική χρήση αυτών και συναφείς διατάξεις
https://www.elinyae.gr/ethniki-nomothesia/n-40362012-fek-8a-272012
Υπουργική Απόφαση 9269/246316/2020 – ΦΕΚ Β’ 4032/21.09.2020 – Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την ορθολογική χρήση γεωργικών φαρμάκων
https://www.mydocman.gr/9269-246316-2020
Υπουργική Απόφαση 6669/79087/2015 – ΦΕΚ Β’ 1791/20.08.2015 – Τροποποίηση της Υ.Α. 8197/90920/2013
https://www.elinyae.gr/ethniki-nomothesia/ya-6669790872015-fek-1791b-2082015
Υπουργική Απόφαση 8197/90920/2013 – ΦΕΚ Β’ 1883/01.08.2013 – Αρχικό Εθνικό Σχέδιο Δράσης
https://www.mydocman.gr/8197-90920-2013
Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1272/2008 – CLP – Ταξινόμηση, επισήμανση και συσκευασία ουσιών και μειγμάτων
https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2008/1272/oj
Οδηγία 2009/128/ΕΚ – Πλαίσιο κοινοτικής δράσης για την ορθολογική χρήση των γεωργικών φαρμάκων
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32009L0128
